Phần lớn nội dung về du học dừng lại ở lúc sang. Rất ít nói về chiều ngược lại, dù một tỷ lệ lớn du học sinh cuối cùng về nước, sớm hoặc muộn.
Bài này nói về chặng đó: giấy tờ cần gì, tấm bằng dùng được ở đâu, và những gì không ai cảnh báo trước.
Giấy tờ: làm trước khi rời Mỹ
Đã nói kỹ ở bài về công nhận văn bằng, nhưng nhắc lại phần cốt lõi vì nó chỉ làm được khi còn ở đó:
- Xin sẵn năm tới bảy bản bảng điểm chính thức, để nguyên phong bì niêm phong.
- Thư xác nhận tốt nghiệp ghi rõ ngày nhập học, ngày tốt nghiệp, tên chương trình và bậc học.
- Lưu bản mô tả chương trình học của đúng khoá bạn, vì trang web trường thay đổi theo năm.
- Hợp pháp hoá lãnh sự nếu có thể làm khi còn ở Mỹ.
- Thư giới thiệu từ nơi làm việc và từ giáo sư, xin khi họ còn nhớ rõ bạn.
Thủ tục công nhận văn bằng chỉ cần khi bạn dự tuyển khu vực nhà nước, thi công chức, học tiếp trong nước, hoặc khi nơi tuyển dụng yêu cầu. Khu vực tư nhân thường tự đánh giá hồ sơ.
Những gì thị trường Việt Nam trả giá cao
Không phải tên trường, mà là bốn thứ sau:
- Kinh nghiệm làm việc thật ở nước ngoài. Đây là thứ có giá cao nhất. Một người có hai ba năm đi làm ở Mỹ được đánh giá khác hẳn một người vừa tốt nghiệp về thẳng.
- Chuyên môn hẹp mà trong nước đang thiếu. Càng hẹp và càng đúng chỗ thiếu thì càng có giá.
- Tiếng Anh dùng được trong công việc thật: viết tài liệu, thuyết trình, đàm phán, họp với đối tác nước ngoài. Khác hẳn tiếng Anh thi chứng chỉ.
- Cách làm việc có quy trình: viết tài liệu, quản lý dự án, làm việc với dữ liệu, phản biện dựa trên bằng chứng. Nghe trừu tượng nhưng người quản lý nhận ra ngay trong ba tháng đầu.
Những gì bị đánh giá thấp hơn kỳ vọng
- Tên trường. Trừ một nhóm rất nhỏ các trường ai cũng biết, phần lớn tên trường Mỹ không được nhận diện ở Việt Nam. Một trường rất mạnh về học thuật có thể hoàn toàn xa lạ với người tuyển dụng.
- Bằng cử nhân đơn thuần không kèm kinh nghiệm. Về thẳng sau khi tốt nghiệp, bạn cạnh tranh với người trong nước đã có hai năm làm việc và hiểu thị trường.
- Kỳ vọng lương. Đây là chỗ va chạm phổ biến nhất. Mức lương ở Việt Nam được định theo thị trường Việt Nam, không theo học phí bạn đã trả.
Điều này không có nghĩa là du học không đáng. Nó có nghĩa là tấm bằng là một điều kiện, không phải một lợi thế tự động, và phần lợi thế nằm ở năng lực bạn thật sự mang về.
Các hướng phù hợp
- Chi nhánh và văn phòng của công ty nước ngoài tại Việt Nam. Đây là nơi cả bốn năng lực ở trên đều được dùng và được trả giá.
- Vị trí cầu nối: làm việc với đối tác quốc tế, phát triển thị trường nước ngoài, quản lý chất lượng theo chuẩn quốc tế.
- Giảng dạy và nghiên cứu ở các trường đại học, nhất là các chương trình quốc tế. Nhóm này thường cần thủ tục công nhận văn bằng.
- Khởi nghiệp hoặc nối tiếp doanh nghiệp gia đình, nơi cách làm học được ở nước ngoài tạo khác biệt thật.
- Làm từ xa cho công ty nước ngoài. Hướng này đã mở rộng nhiều, cho phép giữ mức thu nhập quốc tế với chi phí sống trong nước. Cần kiểm kỹ vấn đề thuế và hợp đồng.
Cú sốc ngược
Ít ai nói về chuyện này, nhưng nó phổ biến: về nước sau nhiều năm thường khó hơn lúc sang.
Lý do: khi sang, bạn biết mình sắp gặp một nơi xa lạ và chuẩn bị tinh thần. Khi về, bạn tưởng mình về nhà, nhưng cả nơi đó lẫn bạn đều đã thay đổi. Bạn bè đã đi những hướng khác, nhịp sống khác, cách làm việc khác, và những thứ bạn quen thuộc ở Mỹ thì ở đây không có.
Ba điều giúp được:
- Biết trước là bình thường. Giai đoạn này có tên gọi và thường kéo dài vài tháng.
- Đừng so sánh liên tục. Câu ở bên kia người ta làm thế này làm mòn quan hệ với đồng nghiệp rất nhanh, và nó không giúp gì.
- Giữ liên lạc với mạng lưới cũ nhưng xây mạng lưới mới ngay. Các hội cựu du học sinh có ích ở giai đoạn này, chủ yếu vì họ hiểu chính xác bạn đang trải qua điều gì.
Ba tháng đầu: việc nên làm
- Hoàn tất thủ tục công nhận văn bằng nếu ngành của bạn cần, vì nó mất thời gian.
- Gặp mười người trong ngành ở Việt Nam để cập nhật xem thị trường đang ở đâu. Thông tin của bạn về thị trường trong nước đã cũ vài năm.
- Viết lại hồ sơ xin việc theo cách người tuyển dụng Việt Nam đọc: nêu rõ kết quả cụ thể, giải thích ngắn về trường và chương trình thay vì cho rằng người đọc đã biết.
- Đặt kỳ vọng lương dựa trên khảo sát thị trường thật, không dựa trên chi phí du học.
Và một điều đáng nhớ: quyết định này cũng không phải vĩnh viễn. Nhiều người về vài năm rồi lại đi, hoặc đi rồi lại về. Xem nó là một chặng thì dễ chịu hơn nhiều so với xem nó là một cánh cửa đóng lại.
Câu hỏi thường gặp
Về Việt Nam có bắt buộc làm thủ tục công nhận văn bằng không?
Chỉ cần khi dự tuyển khu vực nhà nước, thi công chức, học tiếp trong nước, hoặc khi nơi tuyển dụng yêu cầu. Khu vực tư nhân thường tự đánh giá hồ sơ.
Thị trường Việt Nam trả giá cao cho điều gì?
Kinh nghiệm làm việc thật ở nước ngoài, chuyên môn hẹp mà trong nước đang thiếu, tiếng Anh dùng được trong công việc, và cách làm việc có quy trình.
Tên trường Mỹ có quan trọng khi xin việc ở Việt Nam không?
Ít hơn nhiều so với kỳ vọng. Trừ một nhóm nhỏ trường ai cũng biết, phần lớn tên trường Mỹ không được nhận diện, kể cả những trường rất mạnh về học thuật.
Cú sốc ngược khi về nước là gì?
Là giai đoạn khó hoà nhập lại sau nhiều năm ở nước ngoài, thường kéo dài vài tháng. Nó phổ biến và bình thường, một phần vì người ta không chuẩn bị tinh thần cho việc về như khi đi.
Nên làm gì trong ba tháng đầu sau khi về?
Hoàn tất công nhận văn bằng nếu cần, gặp mười người trong ngành để cập nhật thị trường, viết lại hồ sơ theo cách người tuyển dụng Việt Nam đọc, và đặt kỳ vọng lương theo khảo sát thị trường thật.
