Ở Việt Nam, một trường đại học tồn tại được vì có quyết định thành lập của cơ quan nhà nước. Ở Mỹ không có cơ chế tương đương ở cấp liên bang. Vậy điều gì ngăn bất kỳ ai mở một trường và cấp bằng?
Câu trả lời gồm hai tầng, và tầng thứ hai mới là tầng quan trọng.
Tầng một: giấy phép của bang
Muốn hoạt động, một trường phải được bang nơi đặt trụ sở cấp phép. Nhưng yêu cầu của các bang chênh nhau rất xa. Có bang kiểm rất chặt; có bang chỉ cần đăng ký kinh doanh và nộp một khoản phí. Vì vậy giấy phép của bang là điều kiện cần, không phải bảo chứng chất lượng.
Tầng hai: kiểm định
Đây mới là thứ thị trường tin. Kiểm định do các tổ chức phi chính phủ thực hiện, hoạt động theo mô hình đồng nghiệp đánh giá đồng nghiệp: trường tự đánh giá theo bộ tiêu chuẩn, rồi một đoàn gồm các nhà giáo dục từ trường khác đến kiểm tra tại chỗ, rồi tổ chức kiểm định ra quyết định. Chu kỳ thường vài năm một lần.
Điều làm hệ thống này có răng là: chính quyền liên bang chỉ cấp tiền hỗ trợ sinh viên cho trường được kiểm định bởi một tổ chức mà liên bang công nhận. Trường mất kiểm định là mất luôn nguồn vay và trợ cấp liên bang cho sinh viên của mình, và điều đó thường đồng nghĩa với đóng cửa.
Kiểm định vùng và kiểm định quốc gia
Đây là phân biệt quan trọng nhất cho người đi học, dù thuật ngữ đang thay đổi theo thời gian.
Kiểm định vùng là truyền thống lâu đời, do một số tổ chức phụ trách theo từng khu vực địa lý của nước Mỹ. Gần như toàn bộ đại học công, đại học nghiên cứu, liberal arts college và cao đẳng cộng đồng đều thuộc nhóm này. Đây là tiêu chuẩn mặc định mà mọi người ngầm hiểu khi nói một trường được kiểm định.
Kiểm định quốc gia thường gắn với các trường nghề, trường tôn giáo hoặc trường vì lợi nhuận, theo lĩnh vực chứ không theo địa lý. Tiêu chuẩn khác, và trên thực tế được nhìn nhận thấp hơn.
Hệ quả cụ thể và rất thật:
- Tín chỉ. Trường kiểm định vùng thường không nhận tín chỉ từ trường kiểm định quốc gia. Chiều ngược lại thì gần như luôn được. Nghĩa là học ở trường kiểm định quốc gia rồi muốn chuyển lên thì rất dễ mất trắng.
- Học lên cao. Nhiều chương trình sau đại học yêu cầu bằng cử nhân từ trường kiểm định vùng.
- Nhà tuyển dụng và hội đồng cấp phép nghề. Nhiều nơi chỉ chấp nhận bằng từ trường kiểm định vùng.
Cách tra trong năm phút
Có một cơ sở dữ liệu công khai do Bộ Giáo dục Hoa Kỳ duy trì, liệt kê mọi cơ sở được kiểm định kèm tên tổ chức kiểm định và thời hạn. Một cơ sở tương tự do hội đồng các tổ chức kiểm định duy trì.
Quy trình kiểm:
- Tra tên trường trong cơ sở dữ liệu đó. Không có tên là dấu hiệu nghiêm trọng.
- Xem tổ chức kiểm định là ai. Đối chiếu với danh sách các tổ chức được liên bang công nhận.
- Xem trạng thái và thời hạn. Có trường đang ở diện cảnh báo hoặc quản chế, tức vẫn được kiểm định nhưng đang bị theo dõi. Thông tin này công khai và rất đáng biết trước khi ghi danh.
Đừng tin trang web của trường. Nhiều trường ghi được kiểm định bởi một tổ chức nghe rất kêu nhưng tổ chức đó do chính họ lập ra. Luôn kiểm ngược từ phía tổ chức kiểm định.
Kiểm định chương trình: một lớp nữa
Ngoài kiểm định cấp trường, nhiều ngành có kiểm định riêng cho từng chương trình: kỹ thuật, kinh doanh, kiến trúc, y, dược, điều dưỡng, luật, sư phạm, công tác xã hội. Lớp này quyết định bạn có đủ điều kiện dự thi lấy giấy phép hành nghề hay không.
Một trường có thể được kiểm định vùng đầy đủ nhưng một chương trình cụ thể trong đó lại chưa được kiểm định ngành. Vì vậy phải kiểm hai lần: kiểm định trường, rồi kiểm định chương trình mình học.
Vì sao điều này quan trọng khi về Việt Nam
Khi làm thủ tục công nhận văn bằng tại Việt Nam, một trong những điều được xem xét là cơ sở cấp bằng có được kiểm định bởi tổ chức được cơ quan có thẩm quyền của nước sở tại công nhận hay không. Bằng từ một trường không được kiểm định, hoặc được kiểm định bởi một tổ chức không có trong danh sách công nhận, sẽ rất khó qua bước này.
Nghĩa là quyết định bạn đưa ra ở tuổi mười tám, khi chọn một trường nghe có vẻ dễ vào, có thể quay lại gây rắc rối nhiều năm sau, ở một thủ tục mà lúc đó bạn không còn sửa được gì.
Ba câu nên tự hỏi trước khi ghi danh bất kỳ trường Mỹ nào
- Trường này được tổ chức nào kiểm định, và tổ chức đó có trong danh sách được liên bang công nhận không.
- Đó là kiểm định vùng hay kiểm định quốc gia.
- Chương trình tôi học có kiểm định ngành không, nếu ngành đó có hệ thống kiểm định riêng.
Ba câu này mất mười phút để trả lời và là mười phút đáng giá nhất trong toàn bộ quá trình chọn trường.
Câu hỏi thường gặp
Kiểm định đại học ở Mỹ do cơ quan nhà nước làm à?
Không. Kiểm định do các tổ chức phi chính phủ thực hiện theo mô hình đồng nghiệp đánh giá. Chính quyền liên bang chỉ công nhận danh sách các tổ chức kiểm định, và chỉ cấp hỗ trợ tài chính cho sinh viên ở trường được kiểm định.
Kiểm định vùng và kiểm định quốc gia khác nhau thế nào?
Kiểm định vùng là tiêu chuẩn truyền thống, bao gần như toàn bộ đại học công, đại học nghiên cứu và cao đẳng cộng đồng. Kiểm định quốc gia thường gắn với trường nghề hoặc trường vì lợi nhuận và trên thực tế được nhìn nhận thấp hơn.
Tín chỉ từ trường kiểm định quốc gia có chuyển được không?
Thường là không. Trường kiểm định vùng phần lớn không nhận tín chỉ từ trường kiểm định quốc gia, trong khi chiều ngược lại gần như luôn được.
Tra kiểm định của một trường ở đâu?
Trong cơ sở dữ liệu công khai do Bộ Giáo dục Hoa Kỳ duy trì, và cơ sở tương tự của hội đồng các tổ chức kiểm định. Không nên tin thông tin tự công bố trên trang của trường.
Trường được kiểm định thì mọi ngành trong đó đều được kiểm định à?
Không. Kiểm định cấp trường và kiểm định ngành là hai lớp khác nhau. Một trường được kiểm định đầy đủ vẫn có thể có chương trình chưa được kiểm định ngành.
