Đây là câu hỏi mà mọi du học sinh gặp, và cũng là câu nhận được nhiều lời khuyên vô ích nhất. Người đã về sẽ nói nên về; người đang ở sẽ nói nên ở. Cả hai đều đang mô tả hoàn cảnh của chính họ.
Thay vì tìm câu trả lời chung, có thể chia câu hỏi lớn thành sáu câu nhỏ mà bạn trả lời được bằng dữ kiện của riêng mình.
Câu 1: Nghề của bạn ở hai nơi khác nhau thế nào
Không phải câu hỏi lương, mà là câu hỏi về bản chất công việc.
Có ngành mà làm ở Mỹ và làm ở Việt Nam gần như là hai nghề khác nhau vì quy mô thị trường, mức độ chuyên môn hoá và loại bài toán được giao. Có ngành thì khác biệt không nhiều.
Cách trả lời: nói chuyện với ba người làm đúng nghề đó ở Việt Nam và ba người ở Mỹ. Hỏi cùng một câu: một ngày làm việc của anh chị gồm những gì. So hai nhóm câu trả lời.
Câu 2: Thu nhập thực nhận, không phải lương gộp
So lương gộp giữa hai nước là phép so vô nghĩa. Phép so có nghĩa là:
Lương sau thuế, trừ chi phí nhà ở, trừ bảo hiểm y tế, trừ chi phí đi lại, trừ các khoản mà ở Việt Nam bạn không phải trả hoặc ngược lại. Rồi đặt phần còn lại cạnh mức sống bạn muốn ở mỗi nơi.
Con số này thường thu hẹp khoảng cách nhiều hơn người ta nghĩ, nhất là nếu ở Mỹ bạn sống ở thành phố đắt đỏ. Nhưng nó cũng có thể vẫn chênh rất lớn ở một số ngành. Điều quan trọng là tính ra, không đoán.
Một khoản hay quên ở chiều ngược lại: nếu về Việt Nam, bạn tiết kiệm được chi phí thăm nhà, và có mạng lưới gia đình hỗ trợ những việc mà ở Mỹ bạn phải trả tiền.
Câu 3: Gia đình
Câu này ít được đưa vào bảng tính nhưng lại quyết định nhiều nhất về lâu dài.
Bố mẹ bao nhiêu tuổi, sức khoẻ thế nào, có ai khác chăm không. Bạn có anh chị em không. Nếu có chuyện, bạn bay về mất bao lâu và bao nhiêu tiền.
Nhiều người tính câu này ở tuổi hai mươi lăm rồi tính lại ở tuổi ba mươi lăm và ra hai đáp án khác nhau. Điều đó bình thường; chỉ cần biết rằng nó là một biến sẽ thay đổi.
Câu 4: Chi phí cơ hội của việc chờ đợi
Nếu ở lại, bạn có thể mất vài năm trong trạng thái giấy tờ tạm thời: không chắc năm sau còn ở được không, khó mua nhà, khó khởi nghiệp, khó đổi việc vì việc làm gắn với hồ sơ bảo lãnh.
Vài năm đó ở Việt Nam có thể là vài năm thăng tiến nhanh, vì bằng nước ngoài và kinh nghiệm quốc tế còn mới, và vì thị trường trong nước ở một số ngành đang thiếu người có nền tảng đó.
Câu hỏi thực dụng: ba năm tới, ở đâu thì bạn học được nhiều hơn. Không phải kiếm được nhiều hơn.
Câu 5: Bạn chịu được mức bấp bênh nào
Con đường ở lại có một giai đoạn phụ thuộc vào những yếu tố bạn không kiểm soát: chính sách thay đổi, vòng chọn ngẫu nhiên, quyết định của doanh nghiệp.
Có người sống ổn với mức bấp bênh đó và coi là cái giá hợp lý. Có người thấy nó bào mòn dần, ảnh hưởng tới cả những quyết định khác trong đời như kết hôn, sinh con, mua nhà.
Đây là câu hỏi về tính cách, không phải về chiến lược, và trả lời thành thật với chính mình quan trọng hơn trả lời đúng.
Câu 6: Quyết định này đảo ngược được không
Câu hữu ích nhất trong sáu câu.
Về Việt Nam rồi quay lại Mỹ: khó hơn nhưng có đường, nhất là qua diện chuyển công tác nội bộ nếu bạn làm cho công ty đa quốc gia, hoặc qua việc học tiếp, hoặc qua diện dành cho người có thành tích nổi bật nếu sự nghiệp đi lên.
Ở lại rồi về: luôn làm được, và thường về với nhiều vốn hơn.
Vì tính đảo ngược không đối xứng, nhiều người chọn cách: thử ở lại vài năm trước, vì cửa về luôn mở, còn cửa sang thì hẹp dần theo tuổi và theo hoàn cảnh gia đình.
Nhưng lập luận này chỉ đúng khi vài năm ở lại đó thật sự cho bạn thứ gì đó. Ở lại trong một công việc không phát triển, chỉ để duy trì giấy tờ, là ba năm không đảo ngược được theo nghĩa khác: bạn không lấy lại được ba năm đó.
Một cách nhìn về việc về nước
Trong cộng đồng du học sinh có một định kiến ngầm rằng về nước là không thành công. Định kiến này sai về mặt dữ kiện, và nó khiến nhiều người ở lại trong những hoàn cảnh không tốt cho họ chỉ vì ngại.
Người về nước sau vài năm làm việc ở nước ngoài mang theo: chuyên môn được rèn trong môi trường chuẩn, tiếng Anh dùng được trong công việc thật, cách làm việc có quy trình, và một mạng lưới quốc tế. Đó là vốn thật, và ở nhiều ngành tại Việt Nam thì nó đang thiếu.
Việc nên làm, thay vì nghĩ mãi
- Viết ra câu trả lời cho sáu câu trên, bằng số liệu ở những chỗ có thể.
- Nói chuyện với ba người đã về và ba người đã ở lại, cùng ngành, hơn bạn khoảng năm tới mười tuổi.
- Đặt một mốc thời gian để xem lại, chẳng hạn hai năm một lần. Đây không phải quyết định một lần cho cả đời, và coi nó như vậy làm nó nặng hơn mức cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
So thu nhập giữa Mỹ và Việt Nam thế nào cho đúng?
So thu nhập thực nhận sau thuế và sau khi trừ nhà ở, bảo hiểm y tế, đi lại, rồi đặt phần còn lại cạnh mức sống mong muốn ở mỗi nơi. So lương gộp là phép so vô nghĩa.
Về Việt Nam rồi có quay lại Mỹ được không?
Khó hơn nhưng có đường, chẳng hạn qua diện chuyển công tác nội bộ khi làm cho công ty đa quốc gia, qua việc học tiếp, hoặc qua diện dành cho người có thành tích nổi bật.
Vì sao nhiều người chọn thử ở lại vài năm trước?
Vì tính đảo ngược không đối xứng: cửa về luôn mở, còn cửa sang thì hẹp dần theo tuổi và hoàn cảnh gia đình. Nhưng điều này chỉ đúng nếu vài năm đó thật sự cho bạn điều gì.
Về nước có phải là thất bại không?
Không. Người về sau vài năm làm việc ở nước ngoài mang theo chuyên môn được rèn trong môi trường chuẩn, tiếng Anh dùng được trong công việc, cách làm việc có quy trình và mạng lưới quốc tế.
Nên hỏi ai để có góc nhìn đáng tin?
Ba người đã về và ba người đã ở lại, cùng ngành với bạn, hơn bạn khoảng năm tới mười tuổi. Lời khuyên chung chung thường chỉ mô tả hoàn cảnh riêng của người nói.
