Ở hệ Anh và hệ châu Âu, thạc sĩ gần như là bước bắt buộc trước tiến sĩ. Ở Mỹ thì không: phần lớn chương trình tiến sĩ nhận thẳng người mới có bằng cử nhân, và hai năm đầu của chương trình chính là phần học môn tương đương bậc thạc sĩ.
Vậy với một sinh viên Việt Nam vừa tốt nghiệp cử nhân, nên nộp thẳng tiến sĩ hay học thạc sĩ trước? Không có đáp án chung, nhưng có một cách so khá rõ.
Nộp thẳng tiến sĩ
Được. Tiết kiệm một tới hai năm và tiết kiệm rất nhiều tiền, vì gói tài trợ tiến sĩ thường miễn học phí kèm trợ cấp ngay từ năm nhất. Người đi đường này ra trường sớm hơn và không mang nợ.
Mất. Tỷ lệ trúng tuyển thấp hơn hẳn, vì bạn cạnh tranh với những ứng viên đã có hai năm nghiên cứu ở bậc thạc sĩ. Và nếu vào rồi mới phát hiện không hợp với nghiên cứu, thì bạn đã bỏ ra hai tới ba năm, dù nhiều chương trình cho nhận bằng thạc sĩ khi rời đi.
Ai hợp. Người đã có kinh nghiệm nghiên cứu thật từ bậc cử nhân: khoá luận có kết quả, một bài đăng hội nghị, hoặc một hai năm làm trợ lý nghiên cứu. Và người đã khá chắc mình muốn làm nghiên cứu.
Học thạc sĩ trước
Được. Hồ sơ mạnh hơn hẳn khi nộp tiến sĩ: có thư giới thiệu từ giáo sư Mỹ, có bảng điểm Mỹ, có sản phẩm nghiên cứu, và quan trọng nhất là đã chứng minh được mình học được ở môi trường đó. Ngoài ra, hai năm ở Mỹ cho bạn thời gian tìm hiểu các nhóm nghiên cứu từ bên trong trước khi cam kết năm năm.
Mất. Tiền. Thạc sĩ chuyên nghiệp gần như luôn phải tự trả, và tổng chi phí hai năm ở nhiều chương trình là con số lớn. Cộng thêm một tới hai năm thời gian.
Ai hợp. Người đổi ngành, người có bảng điểm cử nhân chưa mạnh, người chưa từng làm nghiên cứu, hoặc người muốn giữ đường lui sang thị trường lao động.
Một đường thứ ba ít người nghĩ tới
Làm trợ lý nghiên cứu toàn thời gian một tới hai năm sau khi tốt nghiệp cử nhân, ở Việt Nam hoặc ở nước ngoài, rồi mới nộp tiến sĩ.
Đường này có tiếng ở một số ngành, nhất là khoa học sự sống, kinh tế và khoa học máy tính. Bạn được trả lương thay vì trả học phí, có sản phẩm nghiên cứu thật, có thư giới thiệu từ người đã làm việc cùng bạn hằng ngày, và có thời gian để chắc chắn về quyết định.
Nhược điểm: vị trí này không dễ tìm, và ở Việt Nam thì số phòng thí nghiệm có kinh phí thuê trợ lý toàn thời gian còn ít. Nhưng đáng tìm, vì nó cho gần như toàn bộ cái được của đường thạc sĩ mà không phải trả học phí.
So bằng bảng
| Thẳng tiến sĩ | Thạc sĩ trước | Trợ lý nghiên cứu trước | |
|---|---|---|---|
| Tổng thời gian tới bằng tiến sĩ | 5 đến 6 năm | 7 đến 8 năm | 6 đến 8 năm |
| Chi phí phải bỏ ra | Gần như bằng không | Cao | Bằng không, có thu nhập |
| Xác suất trúng tuyển tiến sĩ | Thấp hơn | Cao hơn | Cao hơn |
| Rủi ro nếu đổi ý | Mất 2 đến 3 năm | Thấp, có bằng dùng được | Thấp |
Ba điều thường bị bỏ qua khi cân nhắc
- Thạc sĩ ở Mỹ không tự động rút ngắn chương trình tiến sĩ. Nhiều chương trình chỉ công nhận một phần tín chỉ, có nơi không công nhận gì và vẫn bắt học lại toàn bộ phần môn. Đây là câu phải hỏi từng chương trình, và câu trả lời ảnh hưởng trực tiếp tới phép tính thời gian ở bảng trên.
- Thạc sĩ ở nước khác cũng là một lựa chọn. Một số nước châu Âu có chương trình thạc sĩ nghiên cứu hai năm với học phí thấp hơn nhiều so với Mỹ, và bằng đó vẫn được chấp nhận khi nộp tiến sĩ ở Mỹ.
- Ngành quyết định nhiều hơn người ta nghĩ. Ở một số ngành, nộp thẳng tiến sĩ là chuẩn mực và người có thạc sĩ không có lợi thế rõ. Ở một số ngành khác, gần như mọi người trúng tuyển đều đã có thạc sĩ. Cách kiểm chính xác nhất: vào trang danh sách nghiên cứu sinh hiện tại của ba bốn chương trình bạn nhắm, xem hồ sơ của họ trước khi vào là gì.
Cách quyết định cho gọn
Nếu bạn đã có sản phẩm nghiên cứu và chắc về hướng đi, nộp thẳng tiến sĩ. Xác suất thấp hơn thì bù bằng cách nộp nhiều chương trình và nhắm cả các trường hạng vừa có nhóm nghiên cứu mạnh ở đúng hướng của mình.
Nếu bạn chưa có gì để chứng minh năng lực nghiên cứu, đừng nộp thẳng để rồi bị từ chối cả loạt. Hãy tìm một vị trí trợ lý nghiên cứu trước, hoặc học một chương trình thạc sĩ có tài trợ nếu tìm được.
Và nếu bạn đang phân vân vì chưa biết mình có thích làm nghiên cứu không, thì câu trả lời không nằm trong bài viết nào. Nó nằm ở việc thử làm nghiên cứu vài tháng. Đó cũng chính là điều mà cả đường thạc sĩ lẫn đường trợ lý nghiên cứu đều mua cho bạn.
Câu hỏi thường gặp
Ở Mỹ có nộp thẳng tiến sĩ từ bằng cử nhân được không?
Được, và đây là chuyện bình thường. Phần lớn chương trình tiến sĩ ở Mỹ nhận thẳng người có bằng cử nhân, hai năm đầu chính là phần học môn tương đương bậc thạc sĩ.
Có bằng thạc sĩ thì chương trình tiến sĩ có rút ngắn không?
Không tự động. Nhiều chương trình chỉ công nhận một phần tín chỉ, có nơi không công nhận gì. Phải hỏi riêng từng chương trình.
Học thạc sĩ trước có tăng khả năng trúng tuyển tiến sĩ không?
Thường là có, vì bạn có thư giới thiệu từ giáo sư Mỹ, bảng điểm Mỹ và sản phẩm nghiên cứu. Nhưng cái giá là học phí và thêm một tới hai năm.
Làm trợ lý nghiên cứu trước khi nộp tiến sĩ có lợi gì?
Bạn được trả lương thay vì trả học phí, có sản phẩm nghiên cứu thật và có thư giới thiệu từ người làm việc cùng hằng ngày. Nhược điểm là vị trí này không dễ tìm.
Làm sao biết ngành mình yêu cầu thạc sĩ trước hay không?
Xem trang danh sách nghiên cứu sinh hiện tại của ba bốn chương trình bạn nhắm và đối chiếu hồ sơ của họ trước khi vào. Đây là cách kiểm chính xác hơn mọi lời khuyên chung.
