Hai bài thi chuẩn hoá dùng cho tuyển sinh đại học Mỹ là SAT và ACT. Mọi trường chấp nhận cả hai như nhau, không trường nào ưu tiên bài nào. Nên câu hỏi đúng không phải bài nào giá trị hơn, mà là bài nào hợp với cách bạn làm bài.
Khác biệt về cấu trúc
SAT đã chuyển sang hình thức thi trên máy và rút ngắn, với hai phần chính là đọc và viết, và toán. Bài thi thích ứng theo khối: kết quả khối đầu ảnh hưởng tới độ khó khối sau. Thang điểm tổng là 1600.
ACT gồm bốn phần: tiếng Anh, toán, đọc hiểu, và khoa học, cộng phần viết tuỳ chọn. Điểm mỗi phần từ 1 tới 36, điểm tổng là trung bình của bốn phần.
Vì hình thức và quy định của cả hai bài thi được cập nhật theo thời gian, thông tin về thời lượng, số câu và cách thi nên tra trực tiếp trên trang của tổ chức khảo thí cho đúng năm bạn thi.
Chọn bài nào
Khác biệt thực tế nằm ở ba chỗ:
- Phần khoa học của ACT. Đây không phải bài kiểm tra kiến thức khoa học mà là bài đọc biểu đồ, bảng số liệu và so sánh các quan điểm thí nghiệm, làm rất nhanh. Người đọc đồ thị nhanh thì đây là phần dễ ăn điểm; người đọc chậm thì đây là phần mất điểm nhiều nhất.
- Áp lực thời gian. ACT nhìn chung cho ít thời gian trên mỗi câu hơn. Người làm chắc nhưng chậm thường hợp với SAT hơn.
- Tỷ trọng toán. Toán chiếm nửa điểm tổng của SAT nhưng chỉ một phần tư của ACT. Học sinh Việt Nam thường mạnh toán, nên SAT hay là lựa chọn có lợi hơn về mặt điểm số.
Cách quyết định đúng nhất và rẻ nhất: làm thử một đề đầy đủ của mỗi bài, đúng điều kiện thời gian, rồi so điểm quy đổi. Có bảng quy đổi giữa hai thang điểm được công bố chính thức. Chênh lệch rõ thì chọn bài cao hơn; ngang nhau thì chọn bài bạn thấy dễ chịu hơn khi làm.
Test-optional, test-flexible, test-blind
Ba thuật ngữ này khác nhau và hay bị dùng lẫn.
- Test-optional: bạn chọn có nộp điểm hay không. Nộp thì điểm được xem xét, không nộp thì hồ sơ được đọc mà không có phần đó.
- Test-flexible: trường chấp nhận nhiều loại bằng chứng thay thế, chẳng hạn điểm AP hoặc IB thay cho SAT.
- Test-blind hay test-free: trường không xem điểm thi kể cả khi bạn nộp. Gửi lên cũng vô ích.
Bức tranh chính sách đã thay đổi nhiều lần trong những năm gần đây: nhiều trường bỏ yêu cầu sau đại dịch, một số sau đó quay lại, một số bỏ hẳn. Phải kiểm chính sách của từng trường cho đúng năm bạn nộp, và đừng dựa vào một bài viết cũ hay lời kể của khoá trước.
Test-optional: nộp hay không nộp
Nguyên tắc thực dụng: nộp nếu điểm của bạn nằm ở mức trung vị của trường đó trở lên, tức khoảng phần trăm thứ năm mươi trong dải điểm trúng tuyển công bố. Dưới mức phần trăm thứ hai mươi lăm thì không nộp.
Vùng giữa hai mốc đó là vùng phải cân nhắc, và cân nhắc theo phần còn lại của hồ sơ: bảng điểm mạnh thì điểm thi trung bình không thêm gì; bảng điểm có chỗ yếu thì một điểm thi khá có thể bù.
Một điểm riêng cho học sinh quốc tế: với hồ sơ đến từ một hệ giáo dục mà trường không quen, điểm thi chuẩn hoá là thứ duy nhất so sánh trực tiếp được với ứng viên Mỹ. Vì lý do đó, nhiều người tư vấn khuyên học sinh quốc tế nên thi và nên nộp nếu điểm không quá thấp, ngay cả khi trường ghi là không bắt buộc.
Một điểm nữa: nhiều học bổng theo thành tích vẫn dùng điểm thi làm tiêu chí, kể cả ở trường test-optional. Không có điểm là tự loại mình khỏi các suất đó.
Thi mấy lần
Thi lại là bình thường và phổ biến. Phần lớn học sinh thi hai tới ba lần, điểm thường tăng ở lần thứ hai rồi tăng ít dần.
Hai cơ chế cần biết:
- Superscore: nhiều trường lấy điểm cao nhất của từng phần qua các lần thi rồi cộng lại. Trường có chính sách này thì thi nhiều lần có lợi rõ.
- Score choice: bạn chọn gửi kết quả của lần thi nào. Nhưng một số trường yêu cầu gửi toàn bộ các lần đã thi, nên phải đọc quy định của từng nơi.
Thi quá nhiều lần thì lợi ích giảm dần trong khi thời gian mất đi có thể dùng cho bài luận và hoạt động, vốn có trọng số cao hơn.
Điểm bao nhiêu là đủ
Không có ngưỡng chung. Cách định vị đúng là xem dải điểm phần trăm hai mươi lăm tới bảy mươi lăm mà mỗi trường công bố cho khoá trúng tuyển gần nhất. Nằm trong dải đó là hợp lý; trên mức bảy mươi lăm là lợi thế.
Và luôn nhớ trọng số: điểm thi là một thành phần trong một hồ sơ nhiều thành phần. Một điểm thi cao không cứu được bảng điểm bốn năm đi xuống, và một điểm thi vừa phải không làm hỏng một hồ sơ mạnh ở những phần khác.
Câu hỏi thường gặp
SAT hay ACT, trường Mỹ thích cái nào hơn?
Không trường nào ưu tiên bài nào. Cả hai được chấp nhận ngang nhau, nên nên chọn bài hợp với cách làm bài của bạn.
Làm sao biết mình hợp SAT hay ACT?
Làm thử một đề đầy đủ của mỗi bài đúng điều kiện thời gian rồi so điểm quy đổi. Có bảng quy đổi chính thức giữa hai thang điểm.
Test-optional và test-blind khác nhau thế nào?
Test-optional là bạn chọn có nộp điểm hay không, nộp thì điểm được xem xét. Test-blind là trường không xem điểm thi kể cả khi bạn nộp.
Trường test-optional thì học sinh quốc tế có nên nộp điểm không?
Thường là nên, nếu điểm không quá thấp. Với hồ sơ từ một hệ giáo dục trường không quen, điểm thi là thứ duy nhất so sánh trực tiếp được. Nhiều học bổng thành tích cũng vẫn dùng điểm thi.
Nên thi lại mấy lần?
Phần lớn học sinh thi hai tới ba lần. Điểm thường tăng ở lần thứ hai rồi tăng ít dần, nên thi quá nhiều lần có lợi ích giảm dần.
