Mỗi năm có hàng nghìn người mua phải một tấm bằng không dùng được. Họ không ngu ngốc và phần lớn không cố tình gian lận: họ bị thuyết phục bởi một trang web trông chuyên nghiệp, một địa chỉ có thật, và một dòng chữ nói rằng trường được kiểm định đầy đủ.
Thuật ngữ tiếng Anh cho loại này là diploma mill. Và nó thường đi kèm một thứ thứ hai tinh vi hơn: accreditation mill, tức một tổ chức kiểm định giả, được lập ra chỉ để cấp nhãn cho những trường như vậy.
Dấu hiệu một: bán theo kinh nghiệm sống
Trường quảng cáo cấp bằng dựa trên kinh nghiệm làm việc, gọi bằng những tên như life experience degree, hoặc hứa cấp bằng cử nhân trong vài tuần.
Không có trường hợp pháp nào ở Mỹ cấp bằng cử nhân trong vài tuần. Một số trường thật có công nhận một phần tín chỉ cho kinh nghiệm hoặc cho các kỳ thi vượt cấp, nhưng phần đó bị giới hạn chặt và không bao giờ thay thế toàn bộ chương trình.
Dấu hiệu hai: học phí tính theo tấm bằng
Trường thật tính tiền theo tín chỉ hoặc theo học kỳ. Trường bán bằng tính một khoản trọn gói cho cả tấm bằng, và thường có bảng giá theo bậc: cử nhân giá này, thạc sĩ giá kia, tiến sĩ giá nọ.
Một biến thể: giảm giá có thời hạn, hoặc ưu đãi nếu mua hai bằng cùng lúc. Không trường thật nào bán bằng theo combo.
Dấu hiệu ba: kiểm định do chính nó lập ra
Đây là dấu hiệu quyết định và cũng là dấu hiệu dễ kiểm nhất. Cách làm:
- Lấy tên tổ chức kiểm định mà trường tự khai.
- Tra tên đó trong danh sách các tổ chức kiểm định được liên bang công nhận, và trong danh sách của hội đồng các tổ chức kiểm định.
- Không có trong cả hai danh sách thì nhãn đó vô giá trị, bất kể tên nghe trang trọng tới đâu.
Các tổ chức kiểm định giả thường có tên rất giống tên thật, chỉ khác một hai chữ. Đây là thiết kế có chủ ý, nên phải đối chiếu từng chữ chứ không đọc lướt.
Dấu hiệu bốn: không có gì để kiểm chứng ngoài trang web
Trường thật để lại dấu vết ở nhiều nơi: trong cơ sở dữ liệu của Bộ Giáo dục, trong danh sách các cơ sở được phép nhận sinh viên quốc tế, trong các bộ dữ liệu thống kê giáo dục liên bang, trong danh mục thư viện, trong hồ sơ thể thao sinh viên.
Trường bán bằng chỉ tồn tại trên chính trang web của nó và trên các trang quảng cáo trả tiền. Thử tra tên trường trong cơ sở dữ liệu thống kê giáo dục liên bang; không có tên là đủ để dừng lại.
Dấu hiệu năm: tên gần giống một trường nổi tiếng
Thêm một chữ, đổi thứ tự, dùng tên một bang khác. Người đọc lướt sẽ nhầm. Đây là chiêu cũ nhưng vẫn hiệu quả, nhất là với người ở nước ngoài không quen bản đồ các trường Mỹ.
Cách kiểm: tìm tên trường kèm tên bang trên bản đồ, xem địa chỉ là một khuôn viên hay là một hộp thư, một văn phòng nhỏ trong toà nhà văn phòng.
Dấu hiệu sáu: nhân viên tuyển sinh thúc ép
Gọi điện nhiều lần, thúc ghi danh trước một hạn chót gấp, không trả lời thẳng câu hỏi về kiểm định mà chuyển sang nói về cơ hội nghề nghiệp. Trường thật có hạn nộp và quy trình; họ không đuổi theo bạn.
Một phép thử đơn giản: hỏi thẳng trường được kiểm định bởi tổ chức nào, và tổ chức đó có trong danh sách được liên bang công nhận không. Câu trả lời né tránh là câu trả lời.
Vùng xám: trường hợp pháp nhưng chất lượng kém
Không phải mọi trường có vấn đề đều là trường bán bằng. Có cả một vùng xám: trường được kiểm định hợp lệ, hoạt động hợp pháp, nhưng chất lượng thấp, tỷ lệ tốt nghiệp rất thấp và sinh viên ra trường mang nợ lớn.
Với nhóm này, kiểm định không giúp phân biệt. Thứ giúp là số liệu: tỷ lệ tốt nghiệp, tỷ lệ có việc làm, mức nợ trung bình của người tốt nghiệp. Bộ dữ liệu về kết quả sau tốt nghiệp của chính phủ có đủ các chỉ số này theo từng trường.
Hậu quả nếu đã lỡ
Ở Mỹ, dùng bằng từ trường bán bằng để xin việc ở khu vực công có thể bị xử lý, và một số bang có luật riêng về việc này. Ở khu vực tư thì hậu quả thường là mất việc khi bị phát hiện.
Ở Việt Nam, bằng như vậy sẽ không qua được thủ tục công nhận văn bằng, nên không dùng được cho việc học tiếp, thi công chức, hay các vị trí yêu cầu trình độ.
Nếu đã trót ghi danh mà chưa học xong, dừng lại sớm là lựa chọn ít tốn kém nhất. Tiền đã trả khó đòi, nhưng thời gian thì còn cứu được.
Quy trình kiểm rút gọn
- Tra tên trường trong cơ sở dữ liệu kiểm định của Bộ Giáo dục Hoa Kỳ.
- Tra tên tổ chức kiểm định trong danh sách được liên bang công nhận.
- Tra tên trường trong danh sách cơ sở được phép nhận sinh viên quốc tế, nếu bạn định xin visa du học.
- Tra số liệu tỷ lệ tốt nghiệp và nợ trong bộ dữ liệu kết quả sau tốt nghiệp.
Bốn bước, đều miễn phí, đều làm xong trong một buổi tối.
Câu hỏi thường gặp
Diploma mill là gì?
Là cơ sở bán bằng: cấp bằng mà không đòi hỏi việc học thực chất, thường tính tiền trọn gói theo tấm bằng và tự khai được kiểm định bởi một tổ chức do chính nó lập ra.
Làm sao biết một tổ chức kiểm định là thật?
Tra tên tổ chức đó trong danh sách các tổ chức kiểm định được liên bang công nhận và danh sách của hội đồng các tổ chức kiểm định. Không có trong cả hai thì nhãn đó vô giá trị.
Trường cấp bằng dựa trên kinh nghiệm làm việc có hợp lệ không?
Không có trường hợp pháp nào cấp bằng cử nhân chỉ dựa trên kinh nghiệm trong vài tuần. Một số trường thật công nhận một phần tín chỉ cho kinh nghiệm, nhưng phần đó bị giới hạn chặt.
Bằng từ trường bán bằng có dùng được ở Việt Nam không?
Không. Bằng như vậy sẽ không qua được thủ tục công nhận văn bằng, nên không dùng được cho việc học tiếp hay các vị trí yêu cầu trình độ.
Trường được kiểm định thì chắc chắn tốt à?
Không. Có cả một vùng xám gồm trường hợp pháp nhưng chất lượng thấp. Với nhóm này cần xem số liệu tỷ lệ tốt nghiệp, tỷ lệ có việc làm và mức nợ trung bình của người tốt nghiệp.
