Học sinh Việt Nam bước vào bài luận đại học Mỹ với một giả định sai ngay từ đầu: rằng đây là chỗ để chứng minh mình giỏi. Kết quả là những bài liệt kê giải thưởng, viết bằng giọng trang trọng, kết bằng một lời hứa sẽ cống hiến.
Người đọc hồ sơ đọc hàng nghìn bài mỗi mùa và nhận ra mô típ đó từ đoạn đầu. Thành tích đã nằm ở bảng điểm và bảng hoạt động rồi; bài luận là chỗ trả lời một câu khác: người này là ai, và nghĩ thế nào.
Bài luận chính: một chuyện nhỏ, một cách nghĩ
Bài luận chính dài khoảng sáu trăm năm mươi từ, gửi chung cho mọi trường. Đề bài có nhiều lựa chọn và luôn có một lựa chọn mở cho phép viết về bất cứ điều gì, nên thực tế đề bài không giới hạn gì.
Nguyên tắc đã ổn định qua nhiều năm:
- Phạm vi hẹp. Một buổi chiều, một cuộc cãi nhau, một lần hỏng việc, một thói quen kỳ lạ. Đề tài càng lớn thì bài càng chung chung.
- Chi tiết cụ thể. Mùi, âm thanh, câu nói nguyên văn. Đây là thứ phân biệt bài của bạn với bài của người khác cùng đề tài.
- Phần suy ngẫm phải chiếm chỗ. Kể chuyện chỉ là phương tiện. Điều người đọc tìm là bạn rút ra gì, và cách bạn rút ra nó.
- Giọng của chính mình. Viết như cách bạn nói khi đang nghiêm túc. Từ vựng hoa mỹ không làm bài mạnh hơn; nó thường làm bài nghe như của người khác.
Ba mô típ nên tránh
- Chuyến đi thiện nguyện làm tôi biết trân trọng cuộc sống. Đây là đề tài bị viết nhiều nhất và gần như luôn rơi vào chỗ nhìn người khác như một bài học cho mình.
- Trận đấu quyết định. Thua rồi đứng dậy. Cấu trúc quá quen để còn gây ấn tượng.
- Bài luận về một người khác. Viết về bà, về cha mẹ, hay quá tới mức nhân vật chính không còn là bạn. Người đọc kết thúc bài mà biết rất nhiều về bà của bạn và rất ít về bạn.
Không đề tài nào bị cấm. Vấn đề không nằm ở đề tài mà ở chỗ những đề tài này dễ kéo người viết vào lối mòn.
Bài luận phụ: nơi quyết định ở trường chọn lọc
Mỗi trường có câu hỏi riêng, từ năm mươi tới ba trăm từ. Câu phổ biến nhất là vì sao chọn trường này.
Cách trả lời sai: khen trường có bề dày truyền thống, đội ngũ giảng viên xuất sắc, môi trường quốc tế. Những câu này đúng với ba trăm trường khác.
Cách trả lời đúng: nêu những thứ chỉ trường đó có, và nối chúng với điều bạn đã làm.
- Tên một môn học cụ thể trong danh mục và lý do nó liên quan tới bạn.
- Tên một giáo sư và hướng nghiên cứu của họ.
- Một chương trình, một trung tâm, một câu lạc bộ, một truyền thống riêng của trường.
- Một đặc điểm cấu trúc: hệ quarter, chương trình co-op, không có môn đại cương bắt buộc, cho tự thiết kế ngành.
Cách tìm những chi tiết này: đọc danh mục môn học của khoa, đọc trang cá nhân giáo sư, đọc báo sinh viên của trường. Khoảng một giờ cho mỗi trường, và nó là một giờ có tỷ lệ hoàn vốn cao nhất trong toàn bộ hồ sơ.
Viết về hoàn cảnh khó khăn
Nhiều học sinh Việt Nam có hoàn cảnh đáng viết: gia đình khó khăn, mất người thân, bệnh tật, học ở nơi thiếu thốn. Đây là chất liệu hợp lệ, nhưng có một cách viết đúng và một cách viết hỏng.
Hỏng: dừng ở việc mô tả khó khăn, để lại cảm giác xin thương cảm.
Đúng: mô tả đủ để người đọc hiểu bối cảnh, rồi dành phần lớn bài cho việc bạn đã làm gì, nghĩ gì, thay đổi ra sao. Trọng tâm là năng lực hành động của bạn, không phải mức độ khó khăn.
Ngoài ra Common App có một mục riêng cho các tình huống đặc biệt ảnh hưởng tới kết quả học tập. Giải thích hoàn cảnh nên để ở đó; bài luận chính nên dành cho chuyện khác.
Quy trình viết
- Liệt kê hai mươi khoảnh khắc trong đời mà bạn còn nhớ chi tiết. Không đánh giá, chỉ liệt kê.
- Chọn ba cái mà khi kể ra bạn còn muốn nói thêm.
- Viết nháp cả ba, mỗi cái một trang, viết nhanh, không sửa.
- Đưa cho người biết rõ bạn đọc và hỏi một câu duy nhất: bài nào nghe giống mình nhất.
- Sửa bài đó bốn năm lần. Mỗi lần cắt bớt phần kể, thêm phần nghĩ.
Về việc nhờ người sửa
Nhờ người đọc và góp ý là bình thường và nên làm. Nhưng có một ranh giới: sau khi sửa, bài vẫn phải nghe giống bạn.
Một bài luận được người lớn viết lại thường lộ ngay, vì giọng văn không khớp với phần còn lại của hồ sơ, nhất là khi đặt cạnh bài luận phụ và thư giới thiệu. Và các trường ngày càng chú ý tới sự nhất quán này.
Phép thử đơn giản trước khi nộp: đọc to bài lên. Câu nào bạn không bao giờ nói ra miệng thì viết lại.
Câu hỏi thường gặp
Bài luận vào đại học Mỹ dài bao nhiêu?
Bài luận chính khoảng sáu trăm năm mươi từ, gửi chung cho mọi trường. Bài luận phụ của từng trường thường từ năm mươi tới ba trăm từ.
Chưa có thành tích gì nổi bật thì viết về cái gì?
Một chuyện nhỏ và cụ thể, rồi dành phần lớn bài cho việc bạn nghĩ gì và rút ra gì. Thành tích đã nằm ở bảng điểm và bảng hoạt động; bài luận trả lời câu hỏi bạn là ai.
Trả lời câu hỏi vì sao chọn trường này thế nào cho đúng?
Nêu những thứ chỉ trường đó có: tên môn học cụ thể, tên giáo sư và hướng nghiên cứu, một chương trình hay đặc điểm cấu trúc riêng, rồi nối với điều bạn đã làm.
Có nên viết về hoàn cảnh khó khăn không?
Được, nhưng nên mô tả đủ để hiểu bối cảnh rồi dành phần lớn bài cho việc bạn đã làm gì. Common App còn có mục riêng cho các tình huống đặc biệt, nên dùng chỗ đó để giải thích hoàn cảnh.
Nhờ người khác sửa bài luận có được không?
Được và nên làm, nhưng sau khi sửa bài vẫn phải nghe giống bạn. Bài được người lớn viết lại thường lộ vì giọng văn không khớp với phần còn lại của hồ sơ.
